ÇERIANASCU
ÇERIANA
U PAN DE CA'
In po’ ciara, in po’
nu’,
A ruglia sempre e a nu’ se stanca mai;
De di’, de nöite, â matin prestu, â seira,
D’estae, d’uvernu sempre ela a camina,
Sensa sentì nisciün, versu a marina
Cume per dighe a tüti
Che begna andà dunde in è arrivai.
 çima, u campanin de Sant’Andrea,
Dritu cume l’antena d’ina barca
Ch’a l’à per vera u cielu,
U marca u tempu e u segna
Dun’ ti devi passà
Se ti vöi sta’ cuntentu.
Ma a tegne inseme e cae,
Cume ina maire bona,
D’â Vila gh’è a Madona
Ch’a pensa a tütu e ch’a nu’ va’ mai via,
E â matin, e â seira
Per tüti a sona sempre,
Cume in’eterna sinfunia d’amù,
L’Avermaria.
Cae atacae â roca
Cume se u Padreternu
U ghe e avesse tirae
D’ensciü, a bele manae,
Ina matin d’uvernu, per fa’ prestu
E lavàssene e mae.
.
E tüte a sgarbi cume i arbinai
Sensa ch’in sacia mai
Da che parte se gh’entra;
E drente e àve e a çeira
E l’amè duçe cume in ri’ de maire
E in giügà de figliöi
Spremüu d’â terra, dai ruvei, dai pin,
Dae sciure d’i faixöi,
Dae castagne, dae vie, dai resveglin
D’ê funtane che cantan,
Dae rame storte arrecamae d’ourive
Che cume brasse de persune vive
Strusciae dai stenti, stanche, tremurandu
Pa’ ch’i preghen cui frati
Mandai da Benedetu, chissà candu.
Au fundu l’aiga chieta de l’Armea
L’è caudu cume u cö d’ina garsuna
A sez’agni e u nu’ ven mai stalaìu;
Mangiau ancöi, deman, dopu deman
L’è sempre frescu e sempre savuriu
E u l’audura de gran.
De gran ciantau cu’e mae ‘nta nostra terra;
Batüu, purtau en colu au murinà
Pastau entu touru, bresculiu sciü e ciape,
Benediu d’aiga fresca e in po’ de sa’.
Giancu de drente e sciü curù de l’ouru
E se ti u peghi d’öriu e de süù
U pa’ bescötu.
Ti u mangi e, savulu, ti ne vöi ancu’.
E mentre ti l’acoli,
De drente, cu’ u savù d’ina pregheira,
Ina vuxe a te dixe:
«Màgiame püre fin che ti ne vöi
Che ma’ u nu’ te ne fa’.
Ma regòrdate figliu, se ti pöi,
De dàne asci ina feta a chi nu’ n’à».
Antonio Crespi
PIGNASCU
(4)
IGNA VOUTA
(4) Intu
Pignascu: ü u se prunünçia ascaiji i; ö u se prunünçia
ascaixi e. Parlanduřu s’incuntra tanti n moli: igna per ina,
marìgna per marina, figna per fina, ec. ; aiscì tanti n
scangiai in r: sara per sana, garçura per garçuna, bora per
bona, ec.
Arafé ! Che beli üsi
Ch’i ghe mùscia a se marigne !
I se scorda e ruche e i füsi
Per portar de roube figne.
Mentre u paire u l’è a gerbar
I se stan pe’ a ca a spegliar.
.
U ghe n’è de cheli büli
Che s’i incontra in Muregascu
I von far cume lì a vale
E i nu parla ciü pignascu:
Candu i sghigia i fan: Uh ! Uh !
Descciatàndute in “ Surtout „ !
.
S’i turnessa a revegnie
Cheli bravi nosci vegli
Per nu ver ste scemarie
I ne ciügheria i ögli,
E i se meteria a ragliar:
“Returnàime a subacar !„
.
Mi che sun de cheli â bora
Che nu mangiu che faixöi,
E me vestu da sti ani,
Digu sempre ai mei figliöi:
“De culeti u ghe n’è tropi„.
“Viva u ghindu e viva i stropi !„
Igna vouta intu paise
Che nu gh’era tantu lussu,
E i mangiava u pan de pàrmura
Cue rustie pegae de brussu,
Tüta a gente a l’era sara
E a cantava cua çegara.
.
 matin candu i s’aissava
Cun de l’aiga e d’u savun
Mae e facia i se lavava
In calunche sia stagiun:
U bastava d’esse neti
Sensa frange ne culeti.
.
Inta geixa â messa prima
Tüti i banchi i eira cei,
Chi pregava pe’ i söi morti,
Chi pregava pe’ i figliöi,
E pöi dopu i se n’andava
Ben cuntenti a garda’ a crava.
.
Tütu invece avura scangia:
Candu s’entra da in barber
Nu se tröva che garçure
Ch’i se fan perar derer:
1 nu aspeita carlevar
Per purerse mascarar !
Antonio Allavena
SUSPELENCU
(3)
BOFA DE SABUN
(3) Inte Suspè gli, gl
se leze scaixi cume ill, il (mouillé
françese); y vö di' ghe.
Sàbes cech’es ‘na bofa de sabùn ?
.
A rouba trasparenta d’ ün suspir.
Surtìa ch’es dau canel, s’en vora autrùn,
Dügün nun sau dun anerà finir;
Diriàs che goda a se sentir cünar
Da l’aria ch’a supata e a fà dansar.
.
Un parpagliun s’ es devinà ‘n bel giur
A veire achela bala de cristar
Che cada causa ch’ün verìa d’entur,
Cuma ‘n miragl, sabìa representar;
Y fa’, en s’avisinant: - O suare, laissa
Ch’a tieu belessa agarde e che m’en paissa !
.
Sembia ch’en lu tier vor u çel e a mar
T’ acumpagnun ‘m’es arbus e amb’ e fius;
E ‘ntant che d’ün cou tü puàs raubar
Tuta façun de lümes e culùs,
Da tü a te godes e t’en vas tranchila
En lu suregl che n’emberlüga e brila. -
.
Respuande a bofa: - Dìme ‘n pau tü cech’
D’ estre bela me var, pis ch’en ün ren
Passa a mieu vita ? Naisse per ün giüech’
E nun es che ‘na gucia ... Carcaren
Arriba de parier enturn a nus:
Na lacrima es a fin che fasèn tus.
.
.
tradüçiun de «La bolla di
sapone» de Trilüssa
Enrico Boyer
EN VAL PELLICE
Das agüglias de roca patanüas,
che du çel se decupan süs u blü,
a valaia sbandaira en ün gran çerchie
d’u buasch’ u negre e u vert de paschiès.
Tra castagnès e faules sautan fuara
alegras e graçiusas e maisuns
de Bobi; es vieste a ciuca e es enghirlanda
de sun fügliage, e a raia du suregl
es acaressa. Da graviera imensa
en ün aret de beàs devala
u Pellice a campagna a benesir.
L’aiga manda ‘na nota fresca e duça
cuma d’argent, e y s’acumpàgna ‘n coro
de mila vitas a cantar l’eterna,
a divina cansun che nun sasìa,
a cansun d’u turrent e d’a muntagna.
MENTUNASCU
(2)
Marçel Firpo
VITA NOVA
.
Fente u noaisce parlà che s’en va
cum’en füm
E ru vent d’u temp nun sai duna se ru poarta,
Car che sieghe en desten che de nautre ru scarta.
Y pensu ben suven e n’ài gran amarüm.
Aü, sença pietà tàglian piante e getüm.
Ra campagna n’è pü ch’üna stendüa moarta.
U viegl’ u fan tumbà perché gaire raporta,
Naisce ün autre pais aiscì ent’en barlüm.
Ma non serve ren de ciavirànu tut
E non è ra ragian de musciàse orgügliuse,
Pü vitu che r’antigh’ tut aco serà rut.
De r’erbu non cunven de fiàse s’u brut
Perché auran tamben e ure duluruse:
U rap ch’è sortì n’es encar enta but.
FELICITÀ
.
Ah ! purrè repausà sut’en metre de
terra,
Non pü sentì nuscen che vu parie a r’entorn,
Non se cürà de ren, da nuec’ ni d’u giorn,
N’aè pü de suçì de paç’ ni de gherra !
Cum’a fiù ch’à sprandì e, n’u giarden, se serra,
N’avè pü da sperà sü qualunche retorn,
Partì, deliberà, vers ün autre sogiorn,
Dun a poarta, sü vu, mai pü se desserra.
Ailì n’y è ni gran, ni lueng e ni press,
E suta ra spessù d’ün’umbra d’arcipress
Non se n’avisa manch’, ch’aia esistü ‘na vita,
Sença avè suvenì d’avant e ni d’apress,
De ra freidù da moart, da tepidù d’u bress,
E d’avè mai aigü en cue che parpita.
(2) Intu Mentunascu, cume
intu françese, gh’è ina regula de prununçia in scê vucali nasali:
campanin prununçia campanen; nüsciün prun. nüscien;
garçun prun. garçan; bon prun. ban. - gli u se prununçia
ascaixi cume ill. (mouillé françese). - ö u se
prununçia ascaixi cume e. - y, ry : vö di’ ghe.
E ASSE
VENTEMIGLIUSU
Alessandro Varaldo - 1935
Mi’ pousava u mei libru insc’ina pria e gh’agiütava a tirà, o ghe
dumandava d’e nutiçie in scià pesca. Ciü suvente però l’invidiava.
Da chi a in po’ i üřtimi ragi i spariran de derè ai murri d’a Pruvença
luntana, e u ciairù grixu u ne infruperà inta sou cařma. Pöi spunterà a
lüna de derè a A Burdighea. A l’è ina gala de lüna che a tramunterà
aviau.
- Sciù Ninu, scià ven ?
- Magàra purresse vegnì, purresse in sciâ prua d’u gussu da’ recatu au
fögu in scià grixela ! Duve se’ avura o mei amighi Giuà e Piè Pascienza
? Ve n’arregurdè ancura d’u garsunetu che u lezeva u latin, chelu scritu
misteriusu ch’u ve duveva paresce cume e parole de magia ch’i se
pronunçia segnandu l’arsipela cun e tesuire ?
I vegu ancura i mei amighi Pascienza ! Giuà grave, sutürnu, in po’
rüvegu, e Piè â man, ciü alegru, ciü burdelusu.
- Scià böte stu libru, sciù Ninu !
Ah, cume sereva staitu megliu sciuricà i libri e vegnì cun vui, liberu,
in scià marina ! Ma cose u l’avereva ditu u sciù Girumin ?
E cuscì arrestava mařinconicu a mirà d’in sce l’autu scarin d’arena e d’àrega
i gussi sghiglià tranchili in sce l’aiga. Intu mentre cara a nöte, d’i
lümi i s’açende desperseverai pe’ a Çità e i grandi ögli d’i fari luntai
i se dröve e i se serra cume in reciamu.
Arrestu sulu cun u mei libru de latin, tütu in ziru l’è silenziu, e
davanti a mi’ a marina a cianze apena inta nöte scüra.
Candu u mei travagliu de scritù (che u paresce tantu liberu e che in
scangiu u l’à ciü caene che nu’ se pense) u m’û permeterà, vögliu turna
vegnì a Ventemiglia e çercà i recanti ascusi e e viste abrighe de candu
eira figliö.
Vögliu turna zirundà pe’ tüta a ciaza de "E Asse” che, ai mei tempi, a
l’andava d’a buca d’u Röia a chela da scciümaira de Nervia. A nu’ l’è
ciü a mèixima, u saciu, a l’è tüta scangià. Ma mi’ faron contu de nu’
acòrzime d’u prugressu che gh’è staitu, serreron caiche vota i ögli e me
parescerà de vémera turna cume a cheli tempi.
E l’è lulì che fassu inte stu mumentu.
Caru pe’ a stradeta che a traversa a vila d’i mei veci, e m’afermu in
sce l’autu scarin d’arena che u domina a ciaza. L’è mezugiurnu; (a l’eira
a mei pasciun, ina vota, de carà â marina in sciû bon d’u mezugiurnu). A
ciaza, maiscì larga inte cheli tempi, a lüxe cume in’autra marina: i
gussi d’i pescavui, astracai, paresce che i rie suta a stu baixu asfarau.
Nu’ gh’è arima viva. Nu’ vegu ni Sant’Ampegliu, ni u Cavu Martin, ni
mancu a punta d’A Murtura, l’è cume se ghe fusse davanti ina tendina de
lüxe: noma a Çità a se ve franca intu barbagliu, e, derè â Çità, e due
fire de muntagne paresche a due aře. Ma sentu in sciû mei fronte a fàra
d’u su, e i mei ögli i s’asbascia agagnai. E cume in fringhelu orbu
cantu a lüxe che nu’ pösciu ciü ve’. Nu’ sun staitu mai veramente pueta
che davanti â mei marina deserta e abarbagliante.
E m’arregordu iscì d’i tramunti d’ouru. I pescavui ch’i tira a re’,
adaixu, carmi, rassegnai; o che i s’apareglia pe’ u tartanun. I sun i
mei veci amighi Pascienza, Giuà, e Piè, e i me riçeve senza mancu mirame
cume fusse ün d’i sou.
A MEI GROSSA DESCUVERTA
VENTEMIGLIUSU
Alessandro Varaldo - 1935
Ciü dì ... fina au tempu d’e vacançe; pe’ dame de arie davanti ai
mei amighi pescavui. E difati, in belu giurnu m’û metu inta staca e
caru in sciâ ciaza duve, a l’umbra d’u gussu «Sparagu», i mei amighi
Giuà e Piè Pascienza i sarziva e rè.
-
Cose Scià gh’à inta staca, Sciù Ninu ?
Cun aria d’impurtança tiru föra u mei libru e fassu zirà e pagine
cume u prevostu d’u Cuventu u l’avereva zirau chele d’u sou
breviariu, che següramente u saveva a memoria.
- I sun puesie.
- Puesie ? Scià ne leze caicüna.
- Ma i sun in françese.
- E ben, fa’ ninte. Scià e leze u mèiximu.
Ahi, belu Scignù caru ! sun ciapau inta mei ciàpura. Cume l’è che
me l’arrangiu ? Vieva za’ a facia stunà de Giuà, e Piè mirame cun
in faturisu de compasciun. Me fassu curagiu e drövu u libru. Digu:
- Da ina parte gh’è u françese e da l’autra u dialetu.
- Scià leze u dialetu, alura !
Inta sou ingenuità i pensava forsci ch’u fusse ventemigliusu. Ma
mi’, inta mei ingenuità - cun tütu che duvesse regordàme d’i versi
che Dante intu Pürgatöriu u fa’ dì a Arnaldo Daniello - pensava
ch’u fusse in parlà difiçile, da nu’ acapine ren ... E ben, facile
nu’, a prima vista, e mancu semplice, e u strupiava, ma chì e la
sautava föra de parole che i mei amighi pescavui i capiva, ch’i l’eira
nostre, ascàixi ventemigliuse o munegasche.
- Gà: paire, maire, aigo, gaire .....
- Cume i ghe ciama a sta puesia ? - u me dumanda Giuà.
- Mireio ...
L’è cuscì che in cumpagnia de dui poveri pescavui d’ê Asse, a
Ventemiglia, davanti ae coste d’a Pruvença luntana, on descuvertu pe’
a prima vota u pueta Mistral - in latin cume nui - e l’on
incontrau in spiritu cume se incontra i pueti.
Sti ani - parlu d’u seculu passau —
se custùmava de lascià infirà e braghe longhe ai figliöi u giurnu d’a
prima cumeniun. Mi l’on faita a Ventemiglia Auta cun caiche cumpagnu d’a
mei età, in privau intu Seminariu, suta a direçiun de chelu sant’omu d’u
canonegu Amalberti, bon’arima, che tüti i l’arregorda cume Prè Calistu.
Me vegu ancù, dopu a funçiun, vestiu de negru, a mei brava gassa gianca
cue frange d’ouru inturnu au brassu, intrà inta staçiun de Ventemiglia
pe’ çercà me paire. E me vegu ancura fermu davanti au bancu d’i giurnali
- cosa che fava sempre - cua buca larga, in cuntemplaciun d’i libri e
d’ê riviste, che, forsci, i nu’ l’eira mancu tüte adatae pe’ ina prima
cumenium. A l’è ina abitùdine che a m’è restà chela de fermame davanti
ae vedrine de pape’ stampau, ancöi - e n’è passau d’i ani ! - cun a
mèixima cüriusità d’alura.
A
scignurina d’u bancu - ch’a l’eira fina in belu tocu de zuvena - dopu
aveme faitu i cumpřimenti pe’ e mei braghe longhe che, pe’ diřa cun e
sou parole, i me fava paresce «in figürin de Parigi», a l’à vusciüu iscì
fame in regalu. E che regalu ! In libru.
-
Tè, Ninu, cuscì ti imparerai a fa’ e puesie.
Pecaire ! l’eira in pecin libretu mezu giaunissu dau tropu tempu che u
l’eira staitu espostu inta vedrina; se vè che i impiegai, i uficiali e i
viagiatui spresciai, pocu i s’interessava de puesia.
Ma
mi’ eira maiscì belu cuntentu, cun tutü che me fusse acortu â prima
öglià ch’u l’eira scritu in françese, parlà che cunusceva pocu, ançi,
ninte d’u tütu, per via che da nui basta mesccià caiche parola
mentunasca o nissarda au ventemigliusu pe’ fàse capì da l’autra parte
d’a frunteira e da caiche cumpagnu figliu d’impiegai françesi.
In
libru però u l’eira sempre in libru, mèiximu s’u fusse staitu scritu in
arabu. E l’on messu in mustra inta mei pecina bibliuteca, tra u Verne e
u De Amicis, e nu l’on ciü tucau.
I GIANCHETI
VENTEMIGLIUSU arrecampà da Emilio AZARETTI -
1938
Ma ecu che intantu ch’a l’à i fresciöi ch’i frize inta paiela, u
figliö, ch’u zirundava pe’ a cuxina, u cumença a cianze e a crià pe’
in besögnu ch’u nu’ pö rimandà, nì fàsse fa’ da in’autru.
A maire a nu’ fa’ ni’ ün ni’ dui a l’aganta ina pignata
e a gh’u seta.
‘Sta decisiun da Napuleun a ghe permete de fenì e sou
pitançéte de giancheti propiu maisciben e ‘sta vota a pö aspeità
tranchila l’ura d’u sdernà.
Dunca, Françè u l’è assetau a toura e so’ mugliè a ghe versa
d’â süpeira ina cassà de menestra de giancheti che noma a l’audù a
mete veramente apetitu.
- I giancheti inta menestra i sun asgairai - u ghe dixe Françè dopu
èssisene faitu carà due sgiate - ti avessi faitu dui fresciöi.
- L’òn faiti - a ghe rispunde a mugliè e a gh’arriva cun ina bela
tundagnà de fresciöi dourai e caudi.
Françè u ghe da’ ina bona pata e pöi u cumensa turna:
- ‘Sti fresciöi i sun unti, candu a frize nu’ s’è boi se fa’ u
turtelu.
- Gh’è iscì u turtelu - a ghe dixe so’ mugliè e a gh’u porta.
- ‘Sti fritümi e ‘sti pastissi, ti u sai, i nù me sun mai andaiti: u
gianchetu u vésse cötu sccetu, a sou morte a l’è bugliu.
U nu’ l’à mancu ancura feniu de parlà che so’ mugliè a gh’arriva
cun in’insalateireta cina de giancheti buglî.
‘Sta vota Francè o l’è arragiau, u l’è arragiau in sciü seriu, u nu’
pö purtàne a fundu üna e alura u se mete a raglià
- A l’è ina vergögna, lulì se ciama asgairà a roba. Ina manà de
giancheti a i vö fa’ inte çincanta modi diversi e nu’ ghe n’è pe’
nisciün. Màngiateři i toi giancheti, che mi’ nu’ te ne vögliu.
- E alura cose te portu ? - a ghe fa’ tüta duçe so’ mugliè.
- Ina bèla mer …… - u rispunde füriusu Françè.
A mugliè a va’ spedia in cuxina, a piglia a pignata duve a l’àva
setau u figliö, a ghe mete in scuverciu e a gh’à porta in toura. E
intantu che Françè cüriusu u l’è in tren de tirà sciü u scuverciu a
ghe dixe:
- Ecu chì, ti sei serviu.
Gh’eira in vota in’omu ch’u se ciamava Françè e ch’u l’eira chelu che se
pö di’ ina rugna. Pe’ tütu u truvava da di’ e u l’àva da mungugnà cun
chela povera dona de so’ mugliè che, pe’ cantu a fusse brava e a
çerchesse de fa’ tütu u sou puscibiře pe’ cuntentàru, a nu’ riesciva mai
a induvinàghene üna.
Duve pöi i l’eira ciü rugnusu l’eira intu mangià. A
sdernà e a çena l’eira ina nuena cuntinua: a l’è sarà, a l’è fata, düra
o mola, crüa o strünà.
Ma cun tütu lulì u nu’ perdeva l’apetitu e i megliu
bucui i l’eira i soi. E u nu’ l’àva mancu cumpasciun pe’ so’ rnugliè
che, cun trei figliöi da tiràsse sciü e u ciü pecin tütu u giurnu inte
gambe, percose u nu’ l’andava ancura a l’asigliu; a nu’ puxeva
següramente areziràsse à cuxina cume a l’avereva vusciüu.
Ven che in giurnu Françè u s’arrecampa a ünz’ure e meza
in ca’ cun in grossu pachetu de giancheti.
- T’òn purtau i giancheti - e u ghe lança lì u pachetu insciu taurin.
- Ti savi ben che gh’eira za’ u stüfau insciu fögu.
- Ma che stüfau; nu’ ti sei mai da tempu ina vota pe’ cuntentàme, nu’ ti
vöi mai fa’ chelu che te digu.
- Va’ ben Françè, u stüfau u mangeremu duman. Cume t’î vöi ‘sti
giancheti ?
- Cume i vögliu, cume i vögliu; sun mì u cögu ? L’è ina vergögna che
deve pensà a tütu mì: fina â cuxina.
- Ma l’eira pe’ fàři cume i te piaixeva.
- L’è ina vergögna, fàři boi e i me piaixeran - e u l’è sciurtiu
sbatendu a porta.
‘Sta povera dona a se sereva daita ai Türchi, a sàva ben che
a mezugiurnu a sereva staita ina ratela.
Se a i fàva buglî u gh’avereva dumandau i fresciöi, se a fàva
i fresciöi u l’avereva vusciüi intu turtélu, inta frità o inta menestra.
In bona fin a desbrüca ‘sti giancheti, che pe’ desgrazia i l’eira
ancura cin d’arega, e intantu ch’a i neteza ghe ven in mente de fàne dui
a tüti i modi e a se ghe mete.
Inta cuxina gh’eira in’invexiendu de pignate, de testi, de
cassarole, de paiele e a mugliè de Françè a zira asbrivà a tastà chì, a
mete l’öriu là, a preparà da l’autra parte.
A PARETA INTU LEITU
VENTEMIGLIUSU
Alberto Guglielmi - 1932
.
Int’ina fraziun de Ventemiglia, ‘sti
ani, ghe stava in veciotu ancura in gamba, de nome Segù, ch’u l’àva ina
serva afeziunà, in po’ menu vecia de elu, e che in ca’ a cumandava pezu
che se a fusse ela a padruna.
I amighi, lenghe brüte, i dieva che Segù u I’eira
caicosa de ciü e caicosa de menu che in padrun, ma i nu’ I’àva nisciüna
pröva. Cume fa’ pe’ precüràssera ?
A forza de stüdià a ün ghe ven in’idea: u ne parla ai
cumpagni, i se mete d’acordiu, e a mèixima seira, in çinche o sei i van
a atruvà Segù. I u ven in cuxina, assetau d’â toura, pipa ai lerfi, che
u se leze u sou giurnale, cun da I’autra parte a serva che a l’è in tren
de preparaghe ina maglia de lana. Segù u destapa in pa’ de buteglie de
chele cue teragnae, i ciaciàra, i rie …… , ma propiu intu mentre che i
I’aìssa i goti pe’ tucà a l’amicizia e â salüte de tüti, se cumpisce u
tradimentu. Ün d’a cumpagnia, praticu d’a ca’, senza esse vistu, u s’aveixina
ai furneli, u piglia a pareta e, d’ascusun, u a porta …… induvinè duve ?
Suta au cuscin d’u leitu d’a serva.
Caiche seira dopu, pe’ vè se u corpu u l’è
riesciu, a cumpagnia a riturna da I’amigu Segù che, apena u te i vè, u
ghe fa’: - Se’ vui che avè ascusu a pareta, eh ! Pele storte ! L’è trei
giurni che Pepina â çerca pe’ tüta a ca’. Duve I’avè futüa, u se pö savè
? -
Nu’ ve digu cume i amighi i se duveva tegnì a pansa dau rie !
Chelu mèiximu che u I’àva faitu u corpu u sciorte
d’â cuxina e u s’arrecampa cu’a pareta, senza però vurrè di’ duve u l’àva
messa.
- Eh ! Furtünau vui, - i dixe pöi au padrun sciortendu - furtünau vui
che avè ina perla de serva che, pe’ çercà a pareta, i sun tre nöte che a
nu’ va’ mancu ciü a dorme intu sou leitu !
U TESTAMENT DE FIGA-SECA
MENTUNASCU
Marçel FIRPO - 1965
.
Che Figa-Seca fusse en brau ome, era en
brau ome che nun auria manch’ fac’ ma’ a en lean.
Non travagliava gaire, perché a vita, desìa, non è
ch’en passage e, tamben, non començava ren perché en non sa’ mai se
se pue fenì.
E en se demanda cum’à fac’ a avè d’enfante.
Cura sa mugliè, Margarì, s’enrabiava contra de
elu, y respondia tranchile: Feniral per te rende marauta, alura
seral cuntenta. Cur a u tratava de feneant, issava e spale e ry
desìa: Ma maigran m’à sempre dic’ che y car en pauch’ de tut per fa’
en mundu.
De sou non n’avia gaire perch’avia paù d’ü perde,
ma, d’enfante n’avìa üna bela combricula.
- Non sal far ch’acò - criava Margarì.
- Encara ben - respondia Figa-Seca. E cada an en era en.
Ma, cum’u predicava aiscì ben, ren non düra s’a terra,
manch’à sanità e, en giorn, Figa-Seca tumba maraut. Capisce sübitu
che carerà de rende a sua arima a Diu, benché non age fac’ ren per
acò.
E per a prima vota d’a sa vita à fac’ en sforço, a
demandà ch’anessan a çercàry ru nutari, perché vuria fa’ testament.
U nutari ! Margarì n’era süfocaia, ma es anacia.
U nutari, che sabìa che Figa-Seca non possedia ren, se n’è ben stunà,
ma non a pusciü, per duvè, refüsà de scutà u desideriu d’en muribund
... e pui, non se sa mai ! Dunca, arriba.
- M’al fac’ demandà, Figa-Seca ?
- Scignù scì, sciù nutari. Viegliu fa’ testament.
- Testament !!!
- E scì, sciù nutari, scià se sete achì, e scià scrive.
U nutari non sa’ pü ço che pensà, ma piglia u
papè, a piüma e s’asseta au desch’ e di’: Sun prunt.
- Beniscimu, sciù nutari. Scià scrive. Primu ü enfante. Làisciu a ma
figlia ‘n a campagna ‘n u Munie.
- ‘Na campagna ‘n u Munie ? - ressauta u nutari.
- Scià scrive, sciù nutari, scià scrive. A mun figl’ Giausè, üna
vigna, ver de Guarbi.
- Una vigna ver de Guarbi ? - U nutari se toca s’y es.
- A ma figlia Girumina en masaghen da sauma ent’a Costa.
- Ent’a Costa ? - U nutari se sente venì ‘na cungestiun.
- A ma mugliè Margarì, ena casa ent’a carriera.
- Una casa ent’a carriera ? - Stu cou u nutari se issa. – Ma te fuce
de mì, Figa-Seca, e non permetu ...
- Scià se sete, Siù nutari e scià scrive sempre – respoande
Figa-Seca che cumença a rantegà - m’è pü façile, a mì, de rü lascià,
ch’a elü de rü trovà.
Au giorn d’ancui, Figa-Seca seria stac’ en
gran ome politicu.
PORTEVU BEN, BELA FREMA
MENTUNASCU
Marçel FIRPO - 1932
.
Diu me delibere de dì de mà dü
vesì anca ch’y ‘n sieghe d’achelü che farian danà San Lauren.
Antò Pessügh’ e tanta Terè a Tignuara, sun vesì üntü
Muniè. De marrì vesì, perché tanta Terè es’üna spina. Tute ü giurne se
tacan lite.
Tant’ese che per ‘na chestiun d’aiga da venda, se sun dice de
tüte e ch’Antò de desperaziun à crià “sauma” a tanta Terè. Cuma y era
testemoni, Antò Pessügh’ ese stace cità davanc’ u Giüge.
A Mentun, de memoria de crestian, nu s’era mai viste
tantu mundu an tribünale. Car tanta Terè s’avia piglià u pü bon avucatu
de Nissa e Antò Pessügh’ Giausè Barretin che n’à mancu de pe sâ lenga.
Fatu si stà, che dì mi, dì tü, sentan ü testemoni e
mestr’Antò ese cundanà a caranta sou d’amenda. Terè a Tignuara nu se
pussedeva pü.
R’afaire fenia, cadaün se issa pe’ s’en anà. Tute ‘n ün
cou, Antò Pessügh’ se vira vers’u Giüge e y dì: Sciù Giüge, scià scüse,
y vurreria demandary ‘na spiegaziun.
- Disè, Antò.
- Nu’ scià m’à cundanà perch’ai dice “sauma” ünte sta frema ?
- Scì, e se recumençè pegiu per vu.
- Ma, sciù Giüge, se mi dighessa “frema” a üna sauma scià me cundaneria
?
- E mai pü ! - respuande u Giüge.
Alura, Antò Pessügh’ se revira verse tanta Terè a
Tignuara, e respetuse, cuma se salütessa u Santissimu, y cria:
- Purtevu ben, bela frema !
REGRETU
Ventemigliusu
Marise FERRO - 1934
Gh’è d’i paisi che mèiximu se u prugressu u i trasfurma, pe’ nui i nu’
scangia: i sun cheli duve se semu alevai. I l’arresta, inte nui, fermi
cume ina terra d’astracu e se pensa de riturnaghe candu u cö u l’à
besögnu de cunsulaçiun sane e sincere.
Pe’ mi ‘sta terra a l’è Ventemiglia, che a mei fantaxia a veste de furme
e de cuřui föra da realtà, cume s’u fusse u paise d’ina bela foura. Püre
Ventemiglia a l’è in paise veru, giancu e grixu insci’â riva d’a marina,
spartiu in dui d’â valà d’u Röia; in paise ch’u s’abelisce e u se
trasfurma. Ma mi a vegu delongu cume candu eira figliö e se ancöi ghe
riturnu e nuvità che gh’atrövu, me paresce ch’i l’arruvine.
E vurrereva ch’a restesse pe’ l’avegnì, cume ancura a l’è, a çità ciü
ligure de tüta a Riveira. Nu’ lüstra e mancante de fisunumia cume
Sanremu, nu’ gasta dai furesti cume a Burdighea e Uspeareti, ni mundana
cume Arasce: ma ina çita vergine, frütu veru d’a nostra terra, d’in cuřù
faitu de sù, de marina, de ventu.
Pocu a conta pe’ ela a man de l’omu, ben ciü grande l’è u sciau ch’a
respira: sciau ch’u munta da ina marina batüa dau rebossu e u cařa dae
muntagne rüveghe, scciapae a corpi de picossa.
E mi vegu ‘sta Ventemiglia trasfüsa inte in’aria ch’a l’incanta; inte
‘st’aria vegu passà a sciumbria d’ina garsuna cu’i cavegli longhi e me
ricunusciu; vegu a sciumbria d’ina dona ch’a paresce delongu lestra a
lasciàsse purtà dau ventu ch’u ghe énscie u corpu grassu e lengeiru, i
cavegli, u cö e ricunusciu me maire grande.
Vurrereva deventà turna chela garsuna e int’u mezu a chele due sciumbrie
següre, piglià turna u fi d’in discursu ch’u nu’ fenisse mai ciü.
MENTUNASCU
(2)
Etienne Clerissi
A CRUSTA
(2) Intu Mentunascu, cume
intu françese, gh’è ina regula de prununçia in scê vucali nasali:
campanin prununçia campanen; nüsciün prun. nüscien;
garçun prun. garçan; bon prun. ban. - gli u se prununçia
ascaixi cume ill. (mouillé françese). - ö u se
prununçia ascaixi cume e. - y, ry : vö di’ ghe.
Per vu fa ‘na buana crusta
e purrè ben bagnetà
pa besugna d’esse a susta
dam’ un desch’ ben arnescà !...
Au suregli, ünte ‘na fàiscia
e dau vent’ ben reparà,
dam’u prat’ süsa ‘na càiscia,
preparè da mastegà.
Car’avè, paure o rich’
de ravanete
e de favete
üna cua de stucafich’
de cardele
fresche e bele,
de murü
de capirù :
üna çebeta,
de richeta,
de bon üeri
giàun’e sueri,
ün vaset’
de machet’
üna schiapa de limun,
üna testa de bon pan,
de tartìfule ünta çenre
dam’ün çelaru ben tenre ...
E iempè ben ra buciarda
dam’ün gross’ embutaù ...
Vu lechè finte ra barba
e cantè de bon imù !
PRIMAVERA
Bentost’ se vè ra purçeleta
che vora asperta, va e ven,
e ra crentusa viuleta
issa ra testa ün ber matin.
Tüte re ribe sun fiurie
subre re bunde e au sutran,
ra bianca fiù d’u mandurie
se spusa dam’u parpagliun.
Se sent’u cant’ chià, fresch’e viu
d’u russignolu inni valun:
ru merlu scapa d’intu niu
e Magiu spunta dau barcun !
Eviva tü, o Primavera,
bela regina de stagiù
ch’iempe de fiù pra e feniera
e n’iempe r’arima d’amù.
Mars se n’arrie d’a buriana:
rü darrì saute de r’invern’;
ra vis int’ün burre de lana
scauda e cua ru marinvern !
Ru suregl’ bug’ cumença a tegne,
metetè vite ru capè
e, re sue frasche sun maregne,
gardatè ben, marfiatè.
Ra passagera rundureta,
achelu pasi e belu auçè,
de lüegne arriba, ven direta
festà ra Prima e San Giausè.
Püi Abrì issa ra tendina
vue descürbì ben ru suregl’
encà cübert’ de taragnigna:
ra Primavera ese su süegl’.
FELIBRIGE
Prefaziun a «Bülüghe
Munegasche» d’u 1941
É sempre, sempre, u meme riturnelu:
« Nun stè ciü scrive ün Corsu o ün Pruvençau.
.... o ün Munegascu .... mortu e suterrau:
scrivi ‘n Françese .... che è tantu belu !
Non ru stè ciü a dì, pe’ amur d’u Cielu,
e çerché de capì che è pecàu
de cumparà ‘n calen .... a ün fanàu
o ün gussétu ..... a ün gran vascelu.
R’anbiçiun nun ne tira vers’ u largu:
nui vugàmu ün cantandu sciü u gussëtu,
pressu dë sponde che n’àn vistu nasce
e ru nostru gussëtu nun è cargu
che de piciune cose ch’u l’ümetu
d’u calen n’à mustrau, ancura ün fasce !
Per nui, che Diu ne lasce
canterelà e mete üna puesìa
ru parlà che parlàvemu ün famiglia,
è già ‘na meraviglia !
R’ESTAE DE SAN MARTIN
Una vota San Martin
se n’andava per camin
sciü ‘n cavalu belu giancu
cu ra soa spada au fiancu.
Era già passau ri Santi:
fava ün tempu da briganti,
aiga, ventu, ün gran frëdassu,
e u cavalu andava au passu.
.
Au virà d’ün caminetu
San Martin trova ün vegliëtu
mezu nüu e stremençiu
tremurante e necheriu.
.
San Martin àva ün mantelu
fau de növu e assai belu,
ma, pe’ a Santa Fé de Diu,
pa ciü grande ch’ün mandigliu.
.
Cun ra spada ne fa’ dui.
Dixe au vegliu :“ün è per vui„
e u veglietu ün rengraçiandu,
se ne frupa ün tremurandu.
.
Sciü d’u cou se larga u celu,
ru surëgliu lüxe belu,
tütu au viru, per incantu,
sortu ë sciure, i auxeli cantu !
.
E despöi chela matin
gh’è r’estae de San Martin.
SUNËTU MUNEGASCU
(1) A Munegu ö u se leze scaixi e
- gli u se leze scaixi ill (moillé françese) - ë
u se leze scaixi i.
Che paixe sença fin te dàghe Idiu,
belu pavagliunotu russu e giancu,
tü che de sciratà nun sì mai stancu.
sciü d’a to’ Roca baixà dau surigliu.
.
Ren che de sciaratà ben au surigliu
tü, a cü vö capì, ru dìxi francu
ch’a viulença nun ra crignu mancu
ri picenin, cun r’agiütu de Diu.
.
Oh fussa püra che ‘na bona vota
tüti ri pavagliui d’u mundu üntregu
parlissu cuma tü che sì u ciü vegliu:
a pàxe regnerìssa in cada lögu !
.
Ma Diu t’agiüte e che Santa Devota
te tegne dritu sdiü d’u nostru Scögliu !
ÜNTRA
NUI
- De foře pe’ i figliöi ?... Ma tü sì matu ?
e scrite in munegascu per de ciü !...
Ma tü nun sai, o poveru de tü,
che perdi u tempu se nun perdi u fiatu ?
Mancu ciü ra dutrina d’u cüratu
nun vö scutà, ra nostra zuventü !...
autru che ra murala de dui mü
o d’ün crovu, d’ün ratu, ün con o ‘n gatu !
E pöi, ancöi, per se gagnà ru pan
ben autra cosa ghe fò studià
ch’u munegascu de to maire-gran ! -
- Çö che tü dì, amigu, è verità,
ma i vegli munegaschi se ne van ...
e morerà con ëli u so’ parlà !
A ÜN CANARÌ SULITARI
Ghe n’è che fò che passu ra marina
E i cuntinenti e vagu, vagu e vagu ...
Cü po’ savè unde u destin ri mena ?
Àimu ra libertà e se ne pagu.
.
Tü nasci ünt’üna gagia picenina
E inta to’ vita nun ài d’autru svagu
Che de sautarelà a pina a pina
Da ün barrun a l’autru: «u vegnu e vagu».
.
Ancura bon se te dan da mangià ...
E ün giurnu de baldoria nun s’ubliu
D’u meschin che nun fàva che cantà !
.
Ma viva tü, poveru piciun cristu !
Ra to’ vuxìta mëte de surigliu
Finta drünt’ün carrugiu scüru e tristu !
De
Antò Grimaldi, principe de Munegu, (1701-1731) ch'u parlava e u scriveva
in munegascu, nu’ àmu che de letere duve u se limita a mètighe caiche
frase inta lenga d’u paise e a firmàsse “U segnù de Munegu”; e de çerte
letere che ina so' figlia a ghe scriveva da Curte de Parigi, tüte in
munegascu, nu’ n’è arrestau che a nutiçia. Gh’è pe' contru caiche puesia
e caiche cansun pupulare faite o trascrite intu seculu passau e che se
riprumetemu de püblicà inti nostri vulümi.
Pe’ rende ciü interessante a nostra püblicaçiun dau puntu de vista
fulcluristicu e praticu, gh’amu iscì azuntau l’Armanacu d’a nostra
regiun, e ina Bibliugrafia de scriti dialetali d’i nostri paisi.
PREFAÇIUN au n. 1 - anu 1932
E püblicaçiun paresciue fina au giurnu d’ancöi insci parlai Intemelì i
se riduxe, levau caiche munugrafia particulà, a chele d’u Sciù O. J.
Andrews insciù Mentunascu, e ae gramatiche d’A Burdighea e de Reaudu d’u
Sciù Ch. Garnier.
Pe’ porze d’a materia a növi e ciü larghi stüdi de lenga e de fulclure,
amu pensau de püblicà ‘sta Antulugia inte diversi vulümi, arrecampandu
scriti, fiřastroche, foure e pruverbi inti dialeti d’a regiun.
I ducümenti antighi a nostra cunuscensa i sun scarsi. Se sa’ che versu
1600 Girö Lanteri u l’à scritu ina «Raccolta di sonetti e di
epigrammi» tüta in ventemigliusu, e versu u 1650 Paulu Avustin
Orengo ina «Musa Ventimigliese, centuria di sonetti nella volgare
favella del paese, scherzi poetici»,ma
sece üna che l’autra i sun andaite perse.
Andrews J.B. - Essai de Grammaire du dialecte
Mentonnais. - Impr. Niçoise, Nice 1875.
Andrews J.B. - Dictionnaire Mentonnais - Français.
- Impr. Niçoise, Nice 1875.
Garnier Ch. - Grammaires et Vocabulaires métodiques des idiomes de
Bordighera e de Realdo. -
Leroux, Paris 1898.
